warning: call_user_func_array() [function.call-user-func-array]: First argument is expected to be a valid callback, 'poormanscron_run_cron_check_access' was given in /home/admin/shamlou/new/includes/menu.inc on line 452.

فراخوان شعر برگزیده‌ی مخاطبان

دوستاران شعر!
موسسه ی ا.بامداد (به مدیریت آیدا شاملو و ع.پاشایی) در نظر دارد به مناسبت سال‌روز تولد احمد شاملو، شعر برگزیده‌ی مخاطبان را معرفی کند. دوستاران می‌توانند شعر خود را به آدرس ایمیل farakhan@shamlou.org ارسال دارند. پس از نمایش اشعار در سایت رسمی احمد شاملو http://86.shamlou.org/ هر کاربر، می‌تواند به شعر مورد نظرش رای دهد. مهلت ارسال شعر تا پایان سال 1390 خواهد بود اما رأی‌گیری تا 20 اردیبهشت 1391 ادامه خواهد داشت و نام برنده‌ی نهایی در آخرین روز اردیبهشت ماه 1391 اعلام خواهد شد. به شعر برنده توسط خانم آیدا شاملو، دورهی کامل کتاب کوچه اهدا خواهد شد.
روند کار چنین است :
1- شعرتان را به آدرس farakhan@shamlou.org ارسال کنید.
2- شعر در قالب word و با قلم نازنین، فونت 12 در حداکثر دو صفحه باشد.
3- اشعار دریافتی در سایت به آدرس: http://86.shamlou.org/ به نمایش در خواهد آمد.
4- تا 20 اردیبهشت سال 1391 در آدرس http://86.shamlou.org/ به شعرهای مورد علاقه‌تان رأی دهید.

اول دفتر

روزهای سیاهی در پیش است. دوران پر ادباری که، گرچه منطقاً عمری دراز نمی‌تواند داشت، از هم‌اکنون نهاد تیرهٔ خود را آشکار کرده است و استقرار سلطهٔ خود را بر زمینه‌ئی از نفی دموکراسی، نفی ملّیت، و نفی دستاوردهای مدنّیت و فرهنگ و هنر می‌جوید.
این‌چنین دورانی به ناگزیر پایدار نخواهد ماند، و جبر تاریخ، بدون تردید آن را زیر غلتکِ سنگین خویش درهم خواهد کوفت. امّا نسل ما و نسل آینده، در این کشاکش اندوهبار، زیانی متحمل خواهد شد که بی‌گمان سخت کمرشکن خواهد بود. چرا که قشریون مطلق‌زده هر اندیشهٔ آزادی را دشمن می‌دارند و کامگاری خود را جز به شرط امحاء مطلق فکر و اندیشه غیرممکن می‌شمارند. پس نخستین هدفِ نظامی که هم‌اکنون می‌کوشد پایه‌های قدرت خود را به ضرب چماق و دشنه استحکام بخشد و نخستین گام‌های خود را با به آتش کشیدن کتابخانه‌ها و هجوم علنی به هسته‌های فعال هنری و تجاوز آشکار به مراکز فرهنگی کشور برداشته، کشتار همهٔ متفکران و آزاداندیشان جامعه است.
اکنون ما در آستانهٔ توفانی روبنده ایستاده‌ایم. بادنماها ناله‌کنان به حرکت درآمده‌اند و غباری طاعونی از آفاق برخاسته است. می‌توان به دخمه‌های سکوت پناه برد، زبان در کام و سر در گریبان کشید تا توفان بی‌امان بگذرد. امّا رسالت تاریخی روشنفکران، پناه امن جستن را تجویز نمی‌کند. هر فریادی آگاه‌ کننده است، پس از حنجره‌های خونین خویش فریاد خواهیم کشید و حدوث توفان را اعلام خواهیم کرد.
سپاه کفن‌پوش روشنفکران متعهد در جنگی نابرابر به میدان آمده‌اند. بگذار لطمه‌ئی که بر اینان وارد می‌آید نشانه‌ئی هشداردهنده باشد از هجومی که تمامی دستاوردهای فرهنگی و مدنی خلق‌های ساکن این محدودهٔ جغرافیائی در معرض آن قرار گرفته است.

مطالعه بیشتر

همراه با تولد شاعرمان

امسال برای تولد شاعرمان، شش وب‌سایت و یک کتاب آماده کرده‌ایم:

- کتاب «هایکو، شعر ژاپنی» اثر مشترک احمد شاملو و ع.پاشایی.

- وب‌سایت خانه‌ی بامداد که به صورت یک گالری اداره می‌شود. اعضای همکار در این گالری عبارتند از :
عکاسان: محمد جوادی، حسن حق شناس، منیر خادم، پیام خادم صبا، محمد داودی و مصطفی عراقی
تهیه ی پلان خانه: حسین مژدهی
تهیه ی لوگو: مژده شکری کلاندرق
سایت: رضا اسکندری و سارا اسکندری
هماهنگی و مدیریت: عماد برقعی، سولماز سپهری
آقای شهرام فرضی این گالری را مدیریت می‌کنند.

- سایت فارسی کلارا خانس، شاعر بزرگ اسپانیایی. احمد شاملو در کتاب هم‌چون کوچه‌ای بی‌انتها می‌نویسند : «خانم كلارا خانس در ششم نوامبر ۱۹۴۰ در بارسلون اسپانیا زاده شد. در دانشگاه بارسلون ادبیات و تاریخ آموخت و به سال ۱۹۷۰ در دانشگاه پامپ‌لونا در هنر مرتبه‌ى اجتهاد یافت. مطالعات‌اش را در آكسفورد و كمبریج (انگلستان) و تور و گره‌نوبل (فرانسه) و پروجا (ایتالیا) پى گرفت. در ۱۹۷۲ با زنده‌گى‌نامه‌ى فدریكو پوم‌پوى موسیقیدان كه دو سال پیش از آن نوشته بود جایزه‌ى شهر بارسلونا را به نصیب برد. از ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۹ در پاریس هم‌چنان كه مشغول فراگرفتن زبان چك بود در مقوله‌ى ادبیات تطبیقى رساله‌یى در باب سیرلوت شاعر اسپانیایى و سوررآلیسم نوشت. در ۱۹۷۸ اشعار ولادیمیر هولان شاعر چك را به اسپانیایى ترجمه كرد. در ۱۹۸۳ با مجموعه‌ى اشعار خود «زیستن» بار دیگر به جایزه‌ى شهر بارسلونا دست یافت. وى تا این زمان در سراسر اسپانیا به ایراد سخن‌رانى و برگزارى ِ جلسات شعرخوانى پرداخته بود. از ۱۹۸۴ در فستیوال‌هاى بین‌المللى ِ شعر شهرهاى لى‌یژ (بلژیك)، روتردام (هلند)، استروگا و سارایه‌وو (یوگسلاوى)، میلان (ایتالیا)، پاریس، اسیلح (مراكش)، صنعا (یمن) شعرخوانى كرده بود. شعرهاى كلارا خانس به انگلیسى و فرانسه و ایتالیایى و چك و مجار و یونانى و صرب و كروات و مقدونى و تركى و عربى ترجمه شده است.»

- سایت فارسی ولادیمیر هولان، شاعر بزرگ چک . گفتنی‌است ولادیمیر هولان در سال ۱۹۰۵ در پراگ زاده‌شد. اولین کتاب شعرش در سال ۱۹۲۶ منتشر شد. در ۱۹۳۳ ویراستار مجله‌ی هنری «زندگی» شد و پس از ۱۹۴۸ و با قدرت‌گرفتن نظام کمونیستی چکسلواکی تا ۱۹۶۳ از او هیچ‌کتابی منتشر نشد. عنوان «فرمالیست» همان اتهامی بود که پس از سال‌های ۱۹۲۴ در روسیه، به نویسندگان دگراندیش عطا می‌شد و آن‌ها را خائن به تاریخ و برج عاج نشین معرفی می‌کرد. در کشورهای بلوک شرق، این اتهام از روسیه به وام گرفته شد. هولان در این ایام به تبعید خودخواسته‌ای رفت و در جزیره‌ی کامپا ساکن شد. در این خلوت، بهترین شعرهای هولان زاده شدند، شعری تلخ و ژرف با درونمایه‌ای از تشویش، نومیدی و بازتاب جور زمانه و هراس اجتماعی. در سال ۱۹۶۳ جهت بادها عوض شد و سه مجموعه‌ی شعر از هولان اجازه‌ی انتشار یافت. در سال ۱۹۶۴ شعر بلند «شبی با هملت» را منتشر کرد که یکی از شاهکارهای شعر این قرن به حساب می‌آید. هولان سال‌های سرودن «شبی با هملت» را بی‌رحم‌ترین سال‌های زندگی‌اش می‌داند. می‌نویسد: «در تنهایی گزنده‌ی آن‌روزها مثل زمینی بودم برای گرفتن و گذراندن تمام وحشت آن ایام.» یارسلاو سیفرت دوست هولان که جهان انگلیسی‌زبان او را به خاطر جایزه‌ی نوبل‌اش بیش‌تر می‌شناسد، هولان را «بهترین شاعر از میان همه‌ی ما » قلمداد می‌کند. از هولان بیش از بیست کتاب شعر به چاپ رسید. از او علاوه بر شعر، کتاب‌هایی در ترجمه‌ی شعر جهان، مجموعه‌های مقالات، روزنوشته‌ها و ... به جا مانده‌است. ولادیمیر هولان در سال ۱۹۸۰ از دنیا رفت..
- سایت فارسی ایرژی اورتن، شاعر چک. بد نیست بدانیم که اورتن در ۳۰ آگوست سال ۱۹۱۹ به دنیا آمد و در سن بیست و دو سالگی بر اثر تصادف با یک آمبولانس نازی از دنیا رفت. برادر اورتن در یادداشتی چنین می‌نویسد: «آکوست سال ۱۹۴۱ در جشن تولدش، ایرژی اورتن در دفتر یادداشت‌اش چیزی نوشت و شعری مرتبط با روز تولدش. روز بعد با دختری بیرون رفت که در راشینوو نابرژی مدتی پیش پدر و مادرش زندگی کرده بود. در خیابان. از دختر خواست که کمی منتظر بماند و به سمت دیگر خیابان رفت تا سیگار بخرد. دکه بسته بود. ایرژی برمی‌گشت که در میانه‌ی خیابان فروشنده صدایش می‌کند و او بر می‌گردد. وقتی ناگهان برگشت، به زمین کشیده می‌شد با یک ماشین آلمانی که با سرعت زیاد در خیابان‌ها می‌راند  ماشین او را ده‌ها متر بر زمین کشید. دختری که با او بود، از راننده خواست که او را به بیمارستان عمومی برساند، ولی بیمارستان او را نمی‌پذیرفت چون یهودی بود. بعد باید آمبولانسی می‌گرفتند و او را به خیابان کاترینسکا می‌رساندند، آن‌جا بیمارستانی بود برای چنین مواردی. او را در کمای عمیقی به آن‌جا آوردند. خون بسیار از تنش می‌رفت و از گلو و سرش خون می‌ریخت. دیگر از کما برنخاست. دو روز بعد. در اول سپتامبر سال ۱۹۴۱ جان داد. از لحظه‌ای که ایرژی بر زمین افتاد، در تصادف با آن ماشین آلمانی تا لحظه‌ای که او را به بیمارستان خیابان کاترینسکا رساندند در آن کمای عمیق، ایرژی ناله می‌کرد -مطابق شهادت دختری که با او بود- بلند و مداوم ناله می‌کرد. آن واپسین صدای موحش از گلویش تمامی زندگان را احضار می‌کرد، اخطار می‌داد، التماس می‌کرد. ولی جز آن دختر هیچ کس صدایش را نشنید. دوستان صدایش را نشنیدند. مادر در دوردست‌های کوتنا هورا بود و صدایش را نشنید. برادر در سوی دیگر زمین صدایش را نشنید. آن‌ها صدایش را نشنیدند و چنین شد که ندای او ادامه یافت، ماند.»

- سایت فارسی آنتونیو گاموندا، شاعر بزرگ اسپانیا. گاموندا، هشت ماهه بود که پدرش را از دست داد، در یتیمی و فقر بزرگ شد، پدرش از شاعران جریان مدرنیسموی اسپانیا بود و او پنج ساله بود در جنگ‌های داخلی اسپانیا، همه‌ی مدرسه‌ها بسته بود و به اجبار خواندن و نوشتن را با کتاب پدرش آغاز کرد. رنجی که در شعرهای اوست چنان شفاف است که تامل در اعماقش ما را به تجربه‌ی دوباره‌ی تاریخمان دعوت می‌کند، تاریخی که با اسپانیا فصل‌های مشترک بسیار دارد. سلطه‌ی موحش فرانکو و فاشیسم و تجربه‌ی یاس، خیانت و دروغ. گاموندا ما را از اعماق‌مان برای‌مان روایت می‌کند.

- سایت فارسی ژان فولان، شاعر شهیر فرانسوی. ژان فولان، شاعر فرانسوی در سال ۱۹۰۳ به دنیا آمد و در سال ۱۹۷۱ درگذشت.فولان از مهم‌ترین شاعران فرانسوی قرن گذشته محسوب می‌شود.رنه‌شار در مورد شعر او می‌نویسد: «ژان فولان جایگاهی دارد در شعر، چون لغزیدن بر لبه‌ی تیغ، چرا که به تمام اشیاء می‌پردازد. اشیاء نخست با نامشان ظاهر می‌شوند در شعرهای فولان و با سرعتی در گذرند که ما دنبالشان می‌کنیم و بن‌مایه‌ی یافتن آنهاست. سپس آنها را جاری می‌کند که جغرافیای درهمی از ابدیت را سیراب کنند. در شعرهای او اشیاء با رفتارها و عاداتشان حضور دارند، بسط می‌یابند و منفک می‌شوند… چیدمان اصیل ژان فولان اینگونه است. شعرهایی که بیش و بیش از هرچیز دوست داشتنی‌اند.»

سایت رسمی احمد شاملو از همدلی و همراهی خانم‌ها نفیسه نواب‌پور و زویا ابراهیمی در تهیه‌ی این کتاب‌ها و سایت‌ها کمال تشکر را دارد.

تولد شاعرمان مبارک.

ترانه‌ی بزرگترین آرزو

۱ ماه گذشته شاعران شهر ساراگوسای اسپانیا، برنامه‌‌ای گرفته بودند برای بزرگداشت شاعرشان، آنتونیو گاموندا. آنتونیو در صحبت‌هایش از نقش شعر حرف زد و شعر را آزادی‌بخش خواند. بعد از شعرخوانی‌ها، بر میز شام بحثی درگرفت درباره‌ی لورکا. گاموندا بی‌اعتنا به بحث‌ها شام می‌خورد و می‌نوشید. یک استاد فلسفه به من می‌گفت: «شگفت‌زده‌ام از اهمیت لورکا برایت، در اسپانیا دوران لورکا دیگر تمام شده‌است.» بحث‌ها ادامه یافت. بیشتر از آن حرف می‌زدیم که آیا سخن شعر را می‌توان در سخن «پیشرفت» بازخواند؟ در این‌جور بحث‌ها، هدف متقاعد کردن دیگری نیست. هدف حفط مکالمه‌است، مکالمه‌ای که هر دو سوی سخن را تغییر می‌دهد. دوست فلسفه‌دان ما، از واقعیتی سخن می‌گفت. آری، زمانه، زمانه‌ی لورکا نیست دیگر، چرا که توجه و تعلق مخاطبان و اکثریت شاعران به نوعی از شعر است که دیگر پیچیدگی‌ها و دغدغه‌های زبانی و اندیشگانی شاعران گذشته را با خود ندارد. شعری که مخاطب بی‌حوصله‌ی امروز، راحت می‌خواند و هضم می‌کند و گاه زمزمه می‌کند یا نقل می‌کند به مناسبتی. بحث‌ها به راه خود می‌رفت و ما همدیگر را بهتر می‌شناختیم. آنتونیو، همچنان بی‌اعتنا بود و با شاعری از خاطرات‌اش حرف می‌زد، از کودکی‌اش. از نظر آن دوست، حالا دوگونه شعر طرفدار دارند: شعر اکثریت که ساده و دردسترس است و شعر اقلیت که در مبارزه‌ای رادیکال ادامه می‌یابد. اولی تلاش نمی‌کند از فرم‌های غامض استفاده کند، زبان ساده‌ای دارد و خیلی آرام است حتی وقتی اعتراض می‌کند. دومی، خود را در تجربه‌های فرمی متعدد و غامض بازمی‌یابد و مدام در حال اعتراض یا انهدام است. می‌گفتم انگار حوزه‌ی شعر را مثل حوزه‌ی سیاست می‌بینی: دسته‌ی طرفداران دموکراسی و دسته‌ی بنیادگراها. گفت دقیقن. حوزه‌ی شعر و حوزه‌ی سیاست چنین تعاملی با هم دارند. می‌‌پرسیدم: کدام تعامل؟ این‌که شد هژمونی سیاست بر شعر. گفت: مگر جز این است؟ آنتونیو اما به تمام این بحث‌ها بی‌اعتنا بود. به گمانم حق داشت.
 
۲ یک قصه‌ی عامیانه‌ی ژاپنی شبی را توصیف می‌کند که پدربزرگی و نوه‌اش در خانه نشسته‌اند و نوه از پدربزرگ و از هراس‌هایش می‌پرسد، پدربزرگ هولناک‌ترین هراسش را در آن شب، حضور یک دزد می‌داند و اتفاقا دزدی در بیرون خانه منتظر است تا اسب محبوب پدربزرگ را بدزدد. این توصیف، برای دزد خوش‌آیند است چرا که به او احساس دیده‌شدن در عین قدرت را می‌دهد. نوه اما باز از موجودات هولناک دیگر می‌پرسد و پدربزرگ اینبار از گرگ به عنوان موجودی مخوف حرف می‌زند، ازقضا گرگی هم در گوشه‌ای کمین کرده است تا اسب پدربزرگ را بخورد و این توصیف او را هم خوش‌آیند است. برای بار سوم نوه از موجودی هولناک می‌پرسد و پدربزرگ اینبار به چک‌چک آب از سقف اشاره می‌کند و موجودی به اسم «چک‌چک» را مخوف‌تر از آن هردو می‌داند. هم دزد و هم گرگ می‌ترسند که اگر این موجود ناشناخته‌ی مخوف هم چون آن‌دو در کار ربودن اسب باشد، چه بر سر آن‌ها خواهد آمد و با کوچکترین صدایی خیال می‌کنند که چک‌چک حضور خویش را اعلام کرده‌است و هریک بنای فرار می‌گذارند. گرگ از گوشه‌ای می‌گریزد و دزد در تاریکی دستپاچه می‌شود و بر پشت گرگ می‌افتد و می‌گریزند. با این فرض که گرگ خیال می‌کند چک‌چک روی دوشش سوار است و دزد خیال می‌کند روی دوش چک‌چک سوار است، ادامه‌ی داستان از انتقال هراس به کل جنگل بیرون سخن می‌گوید. بدیهی است که حیوانات این قصه، به چیزی جز انسان‌ها اشاره ندارند. این قصه به نحوی غریب از خلق استعاره‌های اجتماعی سخن می‌گوید. «چک‌چک» که در درون خانه، به چیزی ملموس اشاره دارد، در برون خانه ناشناخته‌است و به چیزی اشاره نمی‌کند. در بیرون خانه به استعاره‌ای بدل می‌شود که همه‌ی هراس‌های ساکنان بیرون را از ناشناخته‌ها در خویش جمع‌می‌کند. ولادیمیر هولان، شاعر چک بودن را برای حیوانات و اشیای عالم فراسوی کلمات می‌بیند که همین وجود بی‌زبان برایشان کافی‌است، اما موقعیت انسانی را چنین توصیف می‌کند: «ولی ما، می‌ترسیم/ نه فقط در تاریکی که حتی در نور زیاد/ همسایه‌مان را نمی‌بینیم و مایوس از احضار ارواح/ در وحشت فریاد می‌زنیم: / کی آن‌جاست، حرف بزن!». ناشناخته‌ای که حامل همه‌ی هراس ما آدم‌ها می‌شود می‌تواند هرچیزی باشد: توتالیتاریسم، یوفوها و موجودات فضایی و حتی جهانی‌سازی. هولان شعر خود را با این عبارت آغاز می‌کند: «سنگ و ستاره آهنگ خود را به ما تحمیل نمی‌کنند/ گل‌ها خاموشند» . این عبارت مرا به یاد هایکوی زیبایی از بوسون می‌اندازد:«پروانه/ روی ناقوس نشسته/ خوابش برده». ناقوس در این شعر می‌تواند به هر پدیده‌ای اشاره کند که قصد انسانی آن را به صدا در می‌آورد. من پروانه‌ی این شعر را شاعر می‌دانم. کنش شاعر در برابر آن‌چه زاده‌ی هراس، قصد و میل است. شاعر از ناشناخته نمی‌ترسد،‌ به دنبال به دست آوردن چیزی فراسوی خویش نیست. شاعر-پروانه، روی ناقوس خوابش می‌برد، بی‌آنکه پیشاپیش در تشویش باشد که کسی ناقوس را به صدا در خواهد آورد و اگر ناقوس به صدا در آید، او فقط از جایش بلند می‌شود و روی گلی یا سنگی یا دیواری خواهد خفت.
۳ احمد شاملو می‌نویسد «هدف ‌شعر نجات‌ جامعه‌‌ی بشرى‌ست‌ از طریق عشق‌ انسان‌ به ‌انسان از مهلكه‌ئى ‌كه سیاستچى‌ها به ‌بهانه‌ی ‌انواع و اقسام نظریه‌هاى ‌ایده‌ئولوژیك‌ براى‌ تثبیت‌ قدرت‌هاى‌ فردى‌ یا گروهى‌ پیش‌ پاى ‌جوامع مختلف‌ حفر مى‌كنند. در حالى‌ كه‌ شاعر، عشقى ‌را تبلیغ‌مى‌كند كه‌ در راه‌اش از جان ‌مى‌توان ‌گذشت‌ درحالى ‌كه ‌سیاستچى‌ اول ‌چیزى ‌كه‌ جلو جامعه ‌علم ‌مى‌كند یك‌ دشمن‌ نابكار فرضى است‌ كه ‌سرش‌ را باید به ‌سنگ‌ تفرقه ‌كوبید. گرگى براى ‌گله ‌مى‌تراشد تا مقام ‌چوپانى‌ خودش‌ را توجیه‌ كند.» شاملو در شعری از همین عشق در میانه‌ی گفتگوی زمین و انسان سخن می‌گوید «آن افسونکار به تو می‌آموزد که عدالت از عشق والاتر است. ــ دریغا که اگر عشق به کار می‌بود هرگز ستمی در وجود نمی‌آمد تا به عدالتی نابکارانه از آن‌دست نیازی پدید افتد.» مقامی که شاملو برای شاعر می‌شناسد، فراسوی سخن سیاست است از این‌رو تغییری که شعر باعث می‌شود، باید بنیادی‌تر باشد از تغییری‌ که سیاست می‌تواند ایجاد کند. شاید به تعبیر شاملو، بدون چنین عشقی، عدالت ناممکن است، یعنی آرمان سیاست ناممکن است. چنین تعبیری از نقش شعر، آزادی‌بخش، اما خطرناک است: یعنی برای اهل سیاست خطرناک است. منتها گردانندگان سیاست‌ امروز آموخته‌اند چطور با این مخاطره روبرو شوند. امروزه کافکا به شکل پدیده‌ای توریستی به فروش می‌رود: تی‌شرت‌ها و پوستر‌های او را همه‌جا می‌توان خرید. چه‌گوارا هم به همین سرنوشت دچار شده‌است. فروش کافکا و چه‌گوارا هرگز به معنای آن نیست که خریدارِ تی‌شرت‌شان به طور بنیادی تغییر کرده‌است و آن عشق پرخطر را می‌شناسد. برعکس، از تکثری پرده برمی‌دارد که می‌کوشد مدام کافکا و چه‌گوارا را بی‌خطر کند. 
 
۴ شاملو و لورکا در ذهن ما قرین و هم‌نشین‌اند. حرفی را که دوست فلسفه‌دانم می‌گفت، شاید بسیاری در ایران هم در مورد شاملو بگویند. امروز در ایران هم،‌ منادیان ساده‌نویسی یا انهدام، هر دو گروه حضور دارند و سیاست‌شان عین دیانتشان است. شعر شاملو در بطن مکالمه‌ای شکل می‌بنند که گذشته و حال ما را به هم متصل می‌کند. مکالمه‌ای می‌آفریند میان دیروزهای پیش از مشروطه و امروزهای پس از مشروطه. در درون شعر شاملو، ما لال نیستیم. با تمام گذشته‌ و حال انسانی‌مان، یعنی با تمامیت زبانمان حرف می‌زنیم.می‌دانم در کنار آن میز شام، اگر به جای آنتونیو گاموندا، احمد شاملو نشسته بود، باز هم به این بحث‌ها بی‌اعتنا بود. چنان‌که آنتونیو بر حاشیه‌ی دفتری برایم نوشت: «سایه‌های شکنجه شده/به نشانه‌ها نزدیک می‌شوند./روزی را خیال می‌کنم/که اسب‌ها یاد بگیرند/ گریه کنند.» شاملو نیز می‌توانست گریه‌ی اسب‌ها را بیرون از غوغای قصد و میل و هراس در زبان بشنود. گریه‌ای که شنیدنش ما را در دل حقیقت مجنون می‌کند. روزی که هر خواننده بتواند کالبدهایی را ببیند بر حاشیه‌ی خندق‌های سرد، کفن شده در نور.آن روز خواهد توانست ترانه‌ی بزرگترین آرزو را بخواند با غریو جانش که آه اگر آزادی سرودی می‌خواند کوچک، هم‌چون گلوگاه پرنده‌ای هیچ كجا دیواری فروریخته بر جای نمی‌ماند. سالیان بسیار نمی‌بایست دریافتن را که هر ویرانه نشانی از غیاب انسانی‌ست كه حضور انسان آبادانی‌ست. آبادانی حضور انسان، بدون حضور شعر ناممکن است. تولد شاعرمان مبارک.
سایت رسمی احمد شاملو
محسن عمادی

 

از حرکت تا خط...

 
این مقاله به مناسبت تولد احمد شاملو منتشر می‌شود

انديشه‌يی درباره‌ی چند طرح و تابلو از: سيراک ملکونيان و... چند شعر و يک مقدمه از: نادر نادرپور

هر دَم ار زوی تو نقشی زندم راه خيال
با که گويم که در اين پرده چه‌ها می‌بينم!
حافظ

برای نوشتن اين سلسله مقالات چيزهايی در دست دارم: موضوع‌ها ـ و يا به قول ديگر ـ دکومان‌هايی... چيزهايی که بتواند برای انديشيدن وسيله قرار گيرد... موضوع، هميشه «وسيله» است برای انديشيدن. در شعر و در نقاشی نيز چنين است هم‌چنان که در رقص و در موسيقی. قصدِ اصلی‌ من نيز از نوشتن اين مقالات تنها «انديشيدن» است نه اظهارنظر درباره‌ی موضوعاتی که پيش روی خود نهاده‌ام. اما شما هم بد نيست بدانيد که «وسيله»های اين انديشيدن ـ که هنوز نمی‌دانم از کجا آغاز خواهد شد و به کجا خواهد انجاميد ـ سی و دو قطعه شعر است از نادرپور (ديوان « شعر انگور» او) و نزديک به بيست تابلو گوآش، رنگ ‌و روغن و آب‌رنگ ـ و هم‌چنين شانزده قطعه‌ی کنده‌کاری روی چوب، از آثار سيراک ملکونيان به ‌اضافه‌ی سی و چهار صفحه نوشته‌ی نادرپور ـ تحتِ عنوان « شعر نو يا شعر امروز» مقدمه‌ی ديوان جالبِ توجهِ اخيرش.
اصراری ندارم که اين مقالات، مرتب و مُنَقَّح باشد، مطلبی در آن تکرار نشود، و از پاره‌يی عقايدِ خود به ‌خاطر آن که با عقايدِ دوستانم مطابقه نمی‌کند چشم بپوشم... اين‌ها عقايدی‌ست که هنوز به درستی حلاجی نشده است، و لاجَرم درستی و نادرستی‌ آن معلوم نيست. پس به هرحال میتواند موردِ رد يا قبول کسانی قرار بگيرد.
تحليل کوتاهی که در شماره‌ی پيش ـ درباره‌ی تابلو روی جلد ـ نوشتم، به اين نتيجه رسيد (يا نرسيد) که:
رابطه‌ی ميان يک «اثر هنری» با «خالق آن اثر» محتمل است نظير رابطه‌ی ميان يک «پيغام» باشد با «واسطه»يی که آن پيغام را از جايی به جايی می‌رساند... هميشه اين امکان هست که «واسطه» از محتوی‌ «پيغام» چنان که بايد و شايد ـ يا تمام و کمال ـ آگاه نباشد.
نيز گفتيم که: هرچه اين «ناآگاهی» بيشتر بود، «سلامتِ اثر» بيشتر است.
آيا شما به‌ وجودِ «جهانی ديگر، جهان درونی» معتقديد؟ ــ من چنين عقيده‌يی دارم. جهانی پُر از رنگها و صداها، پر از حرکات و پر از تصاوير هست. اين جهان کجاست؟ در درون هنرمند (نه صنعت‌گر) ــ و هنرمند، واسطه‌ی ميان ما و آن جهان است. گاه چنان است که هنرمند، ميان خود و آن جهان نيز واسطه واقع می‌شود. به عبارتِ ديگر: يکی از ده‌ها صورتِ «شاعری» مکاشفه‌ی در خويشتن است. اين کار در گروهی از مردم به‌ وسيله‌ی انديشيدن صورت می‌پذيرد و در گروهی ديگر به‌ وسيله‌ی استخراج... و شاعر، به ‌وسيله‌ی استخراج است که مکاشفه می‌کند.
نيّتِ من از لغتِ شاعر، تنها آن‌کس نيست که مکاشفه را با کلمات انجام می‌دهد؛ نقاش و موسيقی‌ساز و رقص‌پرداز نيز شاعر است.
شعر رؤيايی‌ست که در عالم بيداری می‌گذرد. احساسی گريزنده است که مهار می‌شود. شاعر، در لحظه‌يی ناهوش‌يار، از جهان درون خويش پيامی دريافت می‌کند. دريافتِ اين پيام، به‌ وسيله‌ی احساس است که صورت می‌گيرد؛ اما مأموريتِ بازگويی‌ آن‌ها با رنگ است يا با خطوط، با روابطِ ميان کلماتِ مشترک است که زبانی خاص می‌آفريند؛ با صداهاست و بيشتر با روابطِ آن‌ها؛ با حرکات است، به‌ شرطِ آن که از رنگ‌ها سخن بگويد؛ و با حرکات است، مشروط بدان‌ که صداها و طرح‌ها را بازگو کند.
بدين‌گونه، وسيله‌ی لذت بردن از پيام‌های آن جهانی، رنگ‌ها و خطوط و مقياس‌های دنيای پيرامون ما نيست. اگر آنچه در آن جهان می‌گذرد در جهان ما صورتِ واقع به‌ خود بگيرد، خواهند گفت «دنيا به پايان رسيده دجال ظهور کرده است.»
مسخره‌يی بيش نيست که ببينيم عاشقی کنار تابوتِ معشوق خويش می‌رقصد! چنين صحنه‌يی بيننده را به خنده می‌اندازد يا ــ دستِ‌کم ــ اعصابش را تحريک می‌کند.
اما در برابر رقص ژوليت در کنار جنازه‌ی خون‌آلودِ رومئو ــ در اثر جاودانی که لاورسکی (رقص‌پرداز) و ارنشتام (کارگردان) به‌ وجود آوردند ريزش اشک‌های بيننده اختياری نيست.
پس با مقياس‌های معمول، با الفبای معمول، زبان زيبايی‌ هنری را درک نمی‌توان کرد.
آن‌جا روابطِ معمول اشياء، فوايدِ معمول اشياء به‌ کار نمی‌آيد.
آن‌جا آفتاب کره‌يی عظيم و مذاب و آتشين نيست. جام کوچکِ جهانی است ــ گرچه جام و جهان را نسبتی نيست. باغ، چيزی است به‌ جز اين چيزی که گردش‌گاهِ ماست... و چه ‌بسا که لاله‌يی بر گونه‌ی معشوقه برويد!
اگر در جهان ما به رخساره‌ی آدمی گلی برويد نشانه‌ی دجال است. روزنامه‌ها فوق‌العاده می‌دهند و کاردِ پزشکِ جرّاح به‌ کار می‌افتد. و دستِ‌کم ــ گذشته از عدم امکان اين اتفاق ــ اين‌چنين چيزی را به بيماری‌ کريهِ خوف‌انگيزی تعبير می‌کنند. اما حافظ خبر می‌دهد که در آن جهان سرشار از زيبايی.
چو آفتابِ مِی از مشرق پياله برآيد
ز باغ عارض ساقی هزار لاله برآيد!
و اين‌چنين چيزی زيبا و دل‌کَش است؛ به ‌شرطِ آن که آنچه از آفتاب در ذهن ماست فراموش شود و آنچه از باغ و عارض و لاله در انديشه‌ی ماست از ياد برود. دانسته‌های ما در برابر يک شعر بايد بی‌مصرف شود. آنچه از روابطِ اشياء می‌دانيم، در برابر پيامی که از دنيای درون شاعری می‌آيد بايد به کناری نهاده شود زيرا شرطِ اصلی‌ فهم شعر، اين‌ست که ذهن خود را برهنه و عريان در برابر آن قرار دهيم. چرا که ايستادن در برابر يک پرده‌ی نقاشی، در مَثل شبيه است به ورود در يک شهر ناديده... آگاهی‌هايی که از کوچه‌ها و محلات و خانه‌های شهر خود داشته‌ايم، در شهر تازه بی‌مصرف و ياوه است. وای بر آن‌ کس که برای نخستين‌بار از شيراز به رشت آمده است و به دنبال خيابان زند و شاه‌چراغ و حافظيه می‌گردد، و چون بازنمی‌يابد فرياد برمی‌دارد که بانيان اين شهر از فن شهرسازی بی‌خبر بوده‌اند!
حال آن‌ کسان که در هر شعر تازه به دنبال وزن و قافيه‌ی ذهن آشنای خويش می‌گردند، چنين است. و آن‌ کس که شعری را برای خاطر آن که از وزن و قافيه عاری است «شعر» نمی‌شناسد، شبيهِ آن ‌کس ديگر است که شهری را به‌ خاطر آن که حافظيه و شاه‌چراغ، يا توپ‌خانه و لاله‌زار ندارد «شهر» نشناسد!
ممکن است گروهی بپيچند که وزن و قافيه برای شعر در حُکم خانه و خيابان است؛ و بپرسند که «آيا شهر بی‌خانه و خيابان را نيز شهر می‌توان ناميد؟»
جوابِ ما اين‌ست که «خانه و خيابان» لازمه‌ی شهر است، اما «وزن و قافيه» لازمه‌ی شعر نيست: شعر، چه مقفی باشد چه بی‌قافيه، شعر است. آنچه بی‌وزنی و بی‌قافیگی ظاهرش را ديگرگونه می‌کند نظم است نه شعر.
منطق شعری غير از منطق معمول است.
شاعر، جهانی را می‌آفريند؛ ناظم، از جهانی که هست سخن می‌گويد.
موی آشفته و خوی‌کرده و خندان‌لب و مست
پيرهن چاک و غزل‌خوان و صراحی در دست
شعر نيست. در اين‌جا آنچه زيباست، مدل است نه پرده‌ی نقاشی، حافظ در اين «بيت» چيزی نيافريده است جز اين که بگوييم اين نظم، نوعی «سرآغاز» است و شعر از بيتِ بعد شروع می‌شود:
نرگسش عربده‌جوی و لبش افسون‌کنان...
***
نخستين زبان محاوره، زبان اشاره بود (اين خلاصه‌يی است از عقيده‌ی « آلن» متفکر و زيبايی‌شناس فرانسوی)؛ و نخستين کسی که از دنيای درون خويش پيامی بازآورد، رقصيد!
رقص، بيان عاطفه است به زبان اشاره.
بشر نخستين، همه‌ی مفاهيمی را که با زبان معمول خويش نمی‌توانسته بيان کند، با رقص بيان می‌کرده است: وحشت‌ها، عشق‌ها، احساساتِ مذهبی و جنگی و جزاين‌ها...
موسيقی، در حقيقت به ياری‌ «رقص» شتافت تا نظمی در آن به ‌وجود آورد. سپس، جدا از رقص به زند‌گی آغاز کرد و... مستقل شد.
پس از هنرهايی چون رقص و موسيقی، (يعنی هنرهايی که از «کلام» استفاده نمی‌کنند) به آستان شعر می‌رسيم. اگر موسيقی و رقص وسائل بيانی‌ ديگری دارند، وسيله‌ی بيانی‌ شعر تنها کلمه است؛ کلماتی که تلفظ می‌شوند، جفت و جور می‌شوند و با اَشکال و افعال و اشياء و موجودات تطبيق می‌کنند.
اگر رقص و موسيقی چنين وسيله‌يی را فاقد است، شعر و نقاشی دارای اين‌ چنين وسيله‌يی هست. با وجودِ اين نمی‌توان گفت که در بيان انديشه يا احساسی واحد، شاعر و نقاش آزادی‌ی بيشتری دارند يا موسيقی‌نويس و رقص‌پرداز...
صوت ــ که وسيله‌ی بيانی‌ موسيقی است ــ در شعر، اعتبار خود را از دست می‌دهد...
صوت، آنچه را که «حرکت يا عمل» به‌ طور طبيعی نمايش می‌دهد، به طرزی نامستقيم ارائه می‌کند.
به‌ طور خلاصه:
نخست، انسان، عواطفی را که نمی‌توانسته به زبان آوَرَد، رقصيده است. سپس توانسته است رقص را با موسيقی تصوير کند و به ‌اصطلاح با موسيقی نيز عواطفِ خود را آشکار سازد. آن‌گاه توفيق يافته است که موسيقی و رقص را با کلماتی که به مددِ آن حرف می‌زند و منطق می‌تراشد به سخن درآوَرَد... سپس رقص و موسيقی و شعر را در قالبِ طرح و رنگ می‌ريزد و به عبارتِ ديگر: اين‌همه را نقاشی می‌کند.
باری ــ در شعر، تصويری چنان می‌بينيم که در رقص يا در موسيقی! ــ پس شما که شعری می‌خوانيد، می‌توانيد بگوييد که: « دراين شعر، شاعری با ما سخن می‌گويد، هم‌چنان که ما خود با يک‌ديگر سخن می‌گوييم»؟
به‌هيچ وجه! اين فقط «ظاهر» شعر است که چنين حکمی می‌کند؛ ظاهری که اغلب اسبابِ فريب است، و پيش از آن که «شعرخوان»های «شعرناشناس» را بفريبد، متشاعران بی‌مايه را فريب می‌دهد. چنان که بسياری از به‌ اصطلاح «شاعران» ديروز و امروز ما را فريفته است.
آلن (عقابِ اين قرن) می‌گويد:
ـ ولتر و شاتوبريان نيز «چيز»هايی ساخته‌اند اما بیگانه با «شعر»... چرا که اينان، چيزی را به «قالب‌های شعری» ريخته‌اند که قبلاً آن را به نثر ــ به زبان و منطق معمول ــ انديشه کرده بوده‌اند...
به دنبال سخن آلن بايد افزود که بسياری از «شاعران» اين روزگار، شاگردان بی‌استعدادِ شاتوبريان و ولترند.
با پيش‌رفت‌های سريعی که در فن عکاسی به‌ ظهور رسيده، ديگر بازار نقاشان و پيکرتراشان بازاری يک‌سره از رونق افتاده است! ــ به‌خصوص نقاشان و مجسمه‌سازانی که کارشان تهيه‌ی «عکس‌های رنگ و روغنی» از شخصيت‌های بزرگ بود و از اين راه نان می‌خوردند و ثروت می‌اندوختند، در برابر پيش‌رفت‌های شگرفی که در کار عکاسی ظاهر شده است، بازار کسادی پيدا کرده‌اند.
«شبيه‌سازها» برای آن که «آثار» خود را از «آثار» عکاسان متمايز سازند، اکنون اجبار يافته‌اند که تغييراتی در کار خود به ‌وجود آورند. پيش‌رفتِ عکاسی، آنان را ناگزير کرده است که به واقعيت و اصالتِ هنر نقاشی توجهِ بيشتری کنند به اين معنی که آنان نيز، اکنون می‌کوشند با دست‌کاری در خطوط و رنگ‌های اصلی‌ «مدل» در چهره‌ی طبيعت و انسان نکاتی را برجسته کنند که با چشم معمول، پی‌ بردن بدان نکات ميسر نيست و اين کار تنها با انديشه و احساس قابل دريافتن و بازشناختن است.
بدين‌ترتيب، حالا که کار اين شبيه‌سازان به بن‌بست کشيده است و از فن عکاسی شکست يافته‌اند، در پی‌ آن‌اند که سبک و شيوه‌يی به کار خود بدهند و از مکتب‌های موجودِ حال و گذشته، تأثيراتی را در کار خود بپذيرند و با اين اقدام از ميدان نبرد با فن عکاسی هرچه بيشتر فاصله بگيرند زيرا در غير اين‌ صورت يقين دارند که شکستِ‌شان قطعی و اجتناب‌ناپذير است.
يک زمان تنها ترک‌تاز اين ميدان مُشتی نقاش شبيه‌ساز بود، و هر «تصوير» ساده‌ی سطحی و احمقانه‌يی «نقاشی» به ‌شمار می‌رفت. امروز عکاسی نيز به‌ همين ميدان پا نهاده است و عکاسانی ظهور کرده‌اند که آثاری حتا نزديک به شعر به‌ وجود آورده‌اند. البته کار نقاش (نقاش به معنای اصل کلمه) غير از کار «عکاسی» است، و اين دو نمی‌توانند جای خالی‌ يک‌ديگر را پُر کنند: نقاشی نبوغ و خلاقيت می‌خواهد، عکاسی تجربه و ممارست. فرق اين دو، همان فرق ميان نظم و شعر است ليکن طبيعی است که اگر معنای «نقاشی» را در کلمه‌ی «شبيه‌سازی» تمام کنيم يک حلقه فيلم رنگی در ظرفِ دَه دقيقه می‌تواند «تابلو»هايی بسازد که آقای رضا صميمی (نقاش نابغه‌ی معاصر) صدسال ديگر نيز نخواهد توانست از راهِ قلم‌زنی به گردِ آن نيز برسد!
قطعه‌ی بسيار جالبِ « ژاک پرور» (شاعر فرانسوی) که به ‌نام « برای ترسيم يک پرنده» در شماره‌ی هشتم اين مجله چاپ شد، اشاره‌ی زيرکانه‌يی است به همين مضمون، و به مناسبتِ همين مقاله، قطعه‌ی جالبِ‌ توجهِ ديگری از همان شاعر را نيز به‌عنوان « گردش پيکاسو» در اين شماره چاپ کرده‌ايم. ژاک پرور، اين قطعه را در شأن وجودِ خنده‌آور اين نوع نقاش‌باشی‌ها صادر کرده است.
برتری‌ يک «مخلوق هنر» (به‌معنی‌ يک تابلو نقاشی) بر يک «تقليدِ صرف از طبيعت» (به‌ معنای يک قطعه عکس) در اينست که اوّلی مافی‌الضمير و زوايای نامريی و حتا نامحسوس «مدل» را نيز بازگو می‌کند، زيرا يک تابلو عبارت است از مجموع يک مدل به‌ اضافه‌ی ديدِ حسی يا فلسفی‌ يک نقاش ــ و به عبارتِ ديگر، مساوی‌ست با «طبيعت» به‌ اضافه‌ی «انسان»... اما دوّمی چنين نيرويی را فاقد است.
در يک اثر نقاشی، مدل (يا موضوع) حدِاکثر دَه درصدِ کار را تشکيل می‌دهد و نود درصدِ بقيه، انديشه‌ی نقاش و «قالبِ انديشه»ی اوست.
در يک قطعه عکس، مدل (يا موضوع) نود و پنج درصدِ کار را تشکيل می‌دهد، و پنج درصدِ بقيه را نور و تکنيک. و چون «موضوع عکس» اتفاقی يا به ‌طور انتخابی «پيش می‌آيد»، نمی‌توان گفت که «انديشه و فلسفه‌ی عکاس» در آن دخالتی دارد؛ بلکه بيشتر بايد گفت: بعد از به ‌وجود آمدن عکس، برحسبِ آن که چه انديشه‌يی را القا کند نامی نيز بر آن می‌گذارند!
با اين حساب، تنها کمکِ طبيعت به هنرمند اين‌ست که طرح و نشانه‌يی به ‌دستِ وی می‌دهد تا بر محور آن طرح و نشانه انديشه کند، به تکاپو و کوشش بپردازد و مرواريدِ انديشه‌ی خود را برگردِ اين شِن‌ريزه بتند.
پس ديگر اجباری نخواهد بود اين مخلوق را که از زير دستِ نقاش بيرون آمده است، از مقايسه‌ی با طبيعتِ اوّلين آن بازشناسيم؛ چرا که اين مولودِ تازه، زيبايی «خلق شده» و «تازه»يی را تجسم می‌دهد. خطوطِ طبيعی در آن تغيير يافته است و رنگ‌های طبيعی، در آن، يا جای يک‌ديگر را گرفته‌اند و يا با يک‌ديگر درآميخته‌اند.
زيبايی‌ اين «مخلوق تازه» ديگر مانندِ زيبايی‌ طبيعت، «بی‌توقع» نيست: وقتی که در برابر چشمان شما قرار می‌گيرد، به انديشه‌ی شما راه نمی‌جويد مگر اين‌ که شما نيز انديشه‌ی خود را به ‌کار اندازيد و بدان نزديک کنید. هر خط و هر رنگِ آن شما را به دريافتِ معنای تازه‌يی دعوت می‌کند.
دراين‌جا، «زيبايی» معنای ديگری دارد. زيبايی‌ طبيعت نشاط و شادی به ‌همراه دارد؛ زيبايی‌ هنری محتاج آن نيست که شادی و نشاط به ‌همراه داشته باشد.
چيزی که اثر را «اصالت» می‌بخشد اين‌ست که هنرمند، عين يک احساس را از بوته‌ی آزمايش و قدرتِ خويش همراهِ همان ابهامی که برای خودِ وی داشته است بيرون بريزد؛ و اين «ابهام» را برای برجسته کردن يک احساس عادی بر اثر خود نيفزوده باشد.
در اشعار اين روزگار چنين چيزهايی می‌بينيم. گروهی از مردم با اصرار و لجاجی که به «شاعر شدن» دارند، مسائلی پيش‌ پا افتاده را انتخاب می‌کنند (و جز اين نمی‌توانند، چرا که شاعر نيستند) و رنگی از ابهام (به ‌خيال خود) بر آن می‌زنند و بدان «شعر» نام می‌دهند. اکثر قريب به‌ اتفاق «اشعاری» که نادرپور از شاعران امروز در مقدمه‌ی کتابِ خويش نقل کرده است چنين چيزهايی هستند:
آن‌چه از گلچين گيلانی در صفحه‌ی 10، از فريدون توللی، نادرپور، سايه، عشقی، خانلری، لاهوتی، و ديگران در صفحاتِ 15 تا آخر مقدمه نقل کرده است، حتا از کوچک‌ترين احساس شاعرانه نيز عاری‌ست.
نادرپور در مقدمه‌ی کتابِ خود (صفحه‌ی 10) می‌نويسد:
در سه بيتِ زير دقت کنيد که چه‌گونه يک مضمون در هر يک ازآن‌ها تغيير پذيرفته، و فاصله‌ی بيتِ ميانی با بيتِ نخستين و آخرين به چه نسبت است:
آهوی وحشی در دشت چگونه دودا
او بود بی‌يار، بی‌يار چگونه بودا
(ابوحفص سغدی)
چه خوش صيدِ دلم کردی بنازم چشم مستت را
که کس آهوی وحشی را از اين خوش‌تر نمی‌گيرد
(حافظ)
آهوی بی‌گناه، شود زخمدار و لنگ
با خون خود نويسد در برفِ سيم‌رنگ
«بدرود جنگل من، خوش باش در بهار!»
(گلچين گيلانی)
و اين نمونه‌ها را برای اثباتِ اين نظر خود آورده است که:
آشکار شود شعر نو هميشه بوده است و بدعت تازه‌يی نيست؛ و مخالفان و مدعيان، فاصله‌ی معنوی‌ شعر قرن سوم را با قرن هشتم به هيچ می‌گيرند اما تفاوتِ شعر امروز با شعر سده‌ی هشتم چندين برابر آنچه هست جلوه می‌دهند.
نه اين نظر درست است نه آن نمونه‌ها کافی. و اين بدان می‌ماند که ما برای اثباتِ اين که چه‌گونه در عرض ده‌ها ميليون سال قيافه‌ی بشر تفاوتِ چندانی نکرده است، کاريکاتور مردی زشت‌روی و ميمون رخسار را در کنار تصوير يکی از انسان‌های اوليه به چاپ رسانيم و آن دو را با يک‌ديگر مقايسه کنيم و بگوييم که «طرح صورتِ آخرين با اولين، تفاوتِ بسيار نکرده است، و مدعيان و مخالفان، تفاوتِ آن دو را چندين برابر جلوه می‌دهند!»
در مقدمه‌ی نادرپور به ديوان شعر انگور، نکاتِ جالبِ توجهِ بی‌شمار به ‌چشم می‌رسد؛ وی می‌گويد:
«شاعر بايد از جامعه پيش‌تر بدود و حوادث و معضلاتِ اجتماعی را يا پيش از حدوث يا دستِ‌ کم مقارن وقوع آن‌ها حس کند تا بتواند هنرمندی واقعی باشد!»
با اين حساب معنی‌ اصلی‌ شاعری، غيب‌گويی است؛ و زلزله‌سَنج از رادار شاعرتر است. چون اوّلی پيش از وقوع و دومی مقارن آن حدوث «حوادث و معضلاتِ طبيعی و اجتماعی» را پيش‌گويی می‌کند!
هم‌چنين:
«اگر کسی موضوعی کهنه و عادی را به‌ طرز جديدی بيان کند، می‌تواند مدعی‌ تازه‌جويی و نوپردازی باشد (صفحه‌ی 12) و اگر شاعر امروز احساس و ادراکِ خاص داشته باشد و همه‌چيز را با عينکِ سنّت‌ها و قراردادهای ادبی نبيند، ماه را نه‌ اين ‌گونه می‌نگرد که شاعر قديم نگريسته است... ماه در سخن شاعر قديم به چهره‌ی معشوق تشبيه شده و حال آن‌ که در شعر شاعر امروز ممکن است به سکه‌ی نقره و يا جزيره‌یی درميان آب، مانند گردد...»(صفحه‌ی 13)
بايد بگوييم که ولتر و شاتوبريان نيز به‌ همين نحو شاعرنمايی می‌کرده‌اند!
لابد می‌نشسته و با خود می‌انديشيده‌اند که: خوب بابا، گيسوی محبوبه را به چه چيز شبيه کرده‌اند؟ به مشک؟ بله به مشک شبيه کرده‌اند. به طناب چه؟ به طناب هم کرده‌اند. به نخ دکان عطاری شبيه کرده‌اند؟ نه، نکرده‌اند. عالی‌ست!
و آن‌وقت يک شعر نو به ‌وجود می‌آورده‌اند:
پيچيده گِردِ رويت آن موی نقره رنگ
چونان نخی که عطار بربسته‌ی نمک
هرگز نکرده تشبيه کس موی را به نخ
زان دَم که گشته گيتی بر گرده‌ی سمک
آقای نادرپور می‌گويد احساسات و مفاهيم شاعر امروز در قالبِ غزل و قصيده نمی‌گنجد و ظروف ديگری می‌طلبد.
اين سخن درست نيست. شاعر، مفهوم و قالب را باهم دريافت می‌کند. شعر، شکل معين نمی‌تواند داشت. درکِ اين معنی اندکی مشکل است. آنچه به قالبِ شعری تعبير می‌شود «زاويه‌ی ديدِ» شاعر است، نه قالبِ شعر. بنابراين نمی‌توان توقع داشت که همه‌ی شاعران در يک زاويه قرار گيرند و جهان پيرامون خود را از نقطه‌ی معينی نگاه کنند... ممکن است تازه‌ترين مفاهيم به هر قالبی (به قول شما: قديم يا جديد) ريخته شود، چنان که شعر «در جوار سخت‌سر» نيما چنين است:
من که دورم از ديار خود چو مرغی از مقر
همچو عمر رفته، امروزم فراموش از نظر؛
من که سر از فکر سنگين دارم و بربسته لب
شب به من می‌خواند از راز گلويش، من به شب؛
من که نه کس با من و نه من به کس دارم سخن
در جوار «سخت‌سر»، دريا، چه می‌گويد به من؟
موج او بهر چه می‌آيد به ‌سوی من درشت؟
و اين هيون بهر چرا آشفته می‌کوبد به مشت؟
گر مرا پيوند از غم بگسلد، او را چه سود؟
می‌کند با چشمه‌ی دريا، غم من، چه نمود؟
ليک اين سرد خروشان گرم در کار خود است
پای می‌کوبد به شوق و دست می‌سايد به دست!
قالبِ اين مضمون همين است که هست اين حرف که «قالب کهنه است و مضمون نو است» حرف ولی است. اين قالب برای اين مضمون انتخاب نشده بلکه شاعر آن هر دو را مجتمعاً دريافته است.
در مقدمه‌ی ديوان شعر انگور نيز به همين نکته اشاره رفته است:
«بی‌ترديد هنرمندِ واقعی رابطه‌ی دقيقی را که بين «قالب» و «محتوا» وجود دارد کشف می‌کند و بر عروس احساسش جامه‌يی زيبا و مناسب می‌پوشاند.»
چيزی که هست اين هنرمند نيست که بر عروس احساسش جامه‌ی مناسب می‌پوشاند، اين‌کار کار صنعت‌گر است. برای هنرمند عروس احساس «جامه‌ی مناسبِ» خود را نيز هم‌راه می‌آورد.
آن‌گاه آقای نادرپور می‌نويسد:
«يک احساس يا ادراکِ تازه ممکن است در قالبِ فرسوده‌ی غزل جای گيرد مانندِ غزلی از توللی که نخستين بيتش اين‌ست:
«سرش به سينه‌ی من بود و زلفِ پُرشکنش
به دوش ريخته چون خرمنی ز ياسمينش»
و يا غزلی از نگارنده که با مطلع زير آغاز می‌گردد:
برهنه است و به کُنجی فتاده پيرهنش
فروغ ماه در امواج زلفِ پرشکنش»
ما اين غزل‌ها را نخوانده‌ايم، اما اگر باقی‌ ابياتِ آن نيز به‌ همين نحو باشد بايد گفت که در اين‌جا «ادراکِ تازه‌يی» در «قالبِ فرسوده‌ی غزل» جای نگرفته بلکه مطلبی پيش‌ پا افتاده و ناشاعرانه قالبِ غزل را فرسوده می‌نماياند، حال آن که، «قالبِ غزل» هرگز فرسوده نيست و چه ‌بسا که هزاران عروس نو در همين جامه ظاهر شود و جامه کهنه ننمايد.
من نمی‌دانم چه‌ چيز در اين دو مطلع غزل «نو» و «زيبا» است.
آقای نادرپور در مقدمه‌ی ديوان خود می‌نويسد برای شاعر يکی از اين سه صورت پديد می‌آيد:
* شاعر، موضوعی تازه را با «ديد»ی کهنه احساس و بيان می‌کند. مثلاً «هواپيما» را هم‌چنان می‌بيند که شاعر قرن چهارم «مرکبِ بادپا» را می‌ديده و ناچار با همان کلماتِ مطنطن و فرسوده به توصيفِ آن می‌پردازد. بديهی است که «بافتِ» کلامِ چنين شاعری نو نخواهد بود و بدعتِ موضوع، به شعرش رنگی تازه نخواهد بخشيد.
برای اين که مبادا درست مطلب را درک نکرده باشم، دوبار، هفت‌بار، دَه‌بار اين جمله را خوانده‌ام:
1_ «موضوعی تازه... مثلاً هواپيما» ـ پس در هرحال، هواپيما می‌تواند موضوع يک شعر قرار گيرد.
2_ «پرداختن به توصيفِ آن» ــ به توصيفِ هواپيما ــ چرا؟ برای آن که يک محصول شاعرانه به‌ دست آيد!
3_ «بدعتِ موضوع رنگی تازه به شعرش نخواهد بخشيد» چرا؟ «چون آن را با ديدی کهنه احساس و بيان می‌کند.»
4_ و اين که «هواپيما» موضوعی بديع است: «بدعتِ موضوع».
5_ و اين که به هر صورت در شاعر بودن اين «موجود» ــ شکی پيش نمی‌آيد، و منتها شعرش رنگی تازه ندارد.
اين خيلی عجيب است! آقای نادرپور، خود نيز اين‌گونه کسان را يک‌ جا در همين مقدمه طرد و ريشخند می‌کنيد.
«شاعر، موضوعی کهنه را با «ديدی» تازه احساس و بيان می‌کند. در اين حالت «بافتِ» کلامش نو خواهد بود و شعرش نيز در خواننده، حالتی تازه برخواهد انگيخت.»
بدبختانه نه‌ تنها مردم عادی‌ مملکتِ ما، بلکه حتا شاعران و نقاشان و ترانه‌سازان و به ‌طور کلی هنرمندان کشور ما نيز با «زيبايی‌ هنری» بیگانه‌اند. يک جهل صددرصد در هنرمندان ما حاکم است و آن اين‌ست که می‌پندارند اثری زيبا است که از يک «چيز زيبا» سخن بگويد. فقط تابلويی زيباست که زن خوشگلی را نيم‌عريان و خنده بر لب نشان دهد، و فقط ترانه‌یی گيراست که محتوی‌ آن از چارچوبِ «وفا نمودم جفا نمودی از من چه ديدی کز من بريدی» خارج نشود.
بنابراين اگر بخواهيم زير کلمه‌ی «موضوع کهنه» را خط بکشيم و در اشعار امروز به‌ دنبال «موضوع تازه» بگرديم، وقتی به بيهوده تلف کرده‌ايم... کدام موضوع تازه؟ زن موضوع تازه است؟ عشق موضوع تازه است؟ ماه موضوع تازه است؟ گيسو و چشم و بوسه و جفا و وفا و اين‌ها موضوع تازه است؟ ــ اصلاً کدام موضوع؟ موضوع کدام است؟ مگر شاعر خبرنگار روزنامه است که دنبال «موضوع تازه» بگردد؟ موضوع شعر، زند‌گی‌ شاعر است.
اکثريتِ به ‌اصطلاح، «هنرمندان» ما اسير اين اشتباه‌اند که در اثر هنری جز از زيبايی‌های منطقی‌ جهان بيرون، سخن نبايد گفت. آنان درکِ زيبايی‌ هنری را فاقدند و به‌ همين دليل از آفرينش يک چنين زيبايی‌ای عاجزند.
جز به زن و طبيعت نمی‌توانند بپردازند و به ‌همين دليل است که چون می‌خواهند از دايره‌ی کلاسيک‌ها پا فراتر گذارند، ساديک از آب درمی‌آيند. آن يکی به معشوقه می‌گويد تنَت را با شلاق سياه خواهم کرد و آن يکی وقتی می‌خواهد طبيعت را وصف کند، می‌نويسد: مهتاب لب‌های کوچه را گاز می‌گرفت.
موضوع اين يک بيت شعر که کاش مجموع تمام ديوان‌های آقای گلچين گيلانی به قدر يک‌هزارم آن زيبايی می‌داشت، کجايش «نو» است؟
عيار گفتگوی او نمیدانم، همين دانم
که در فرياد آرَد بوسه را، لبهای خاموشش!
مگر پيش از آن کسی از بوسه سخن نگفته است؟
شاعر، موضوعی تازه را با «ديدی» تازه احساس و بيان می‌کند. در اين ‌صورت «بافتِ» سخنش نو خواهد بود، يعنی کلمات و تعبيراتِ شعرش نيز پابه‌پای «احساس» وی ديگرگون خواهد شد.
اين‌ست آنچه فی‌الواقع می‌بايد گفت، زيرا مسأله در «معاصر خود بودن» است و بس.
در اُردوی بی‌شمار شاعران امروز و آثار دُرَربار بی‌شماری که از ايشان صادر می‌شود، کجا شعری می‌توان سراغ گرفت که «موضوعی تازه را با ديدی کهنه احساس و بيان» کرده باشد؟
آقای نادرپور درباره‌ی دکتر خانلری که در نظر چند نفری بُتِ شعر معاصر شده است، می‌نويسد:
در اوايل کار، معانی‌ تازه را در قالبِ غزل و قصيده می‌ريخت، چند بيت از قصيده‌ی «ناگفته‌ی» او چنين است:
چند گويی ز چه لب بستم از گفت و شنود
راز دل چون نتوان گفت ز گفتار چه سود؟
سرزمينی است در آن سوی بيان سخت فراخ
که سخنور نتواند رهی آن‌جا پيمود
آن شکرخنده که دی بر لبِ جانان ديدی
اينک افسون‌کنان رفت در آن‌جا بغنود.
در اين «شعر» چه معنی‌ تازه‌يی هست، و در اين «معنی‌ تازه» چه لطفی؟
آقای نادرپور در جای ديگر می‌نويسد:
دوبيتی يا چهارپاره که امروز شايد معمول‌ترين قالبِ شعر نو باشد، پيش از دوران شاعری‌ دکتر خانلری نيز رواج داشت و بسياری از شاعران آن زمان مانندِ بهار، نيما و ديگران، در اين قالب شعر گفته بودند، اما به ‌وسيله‌ی او رايج‌تر شد.
من‌ هم يک‌ بار يک موضوع را «رايج‌تر» کردم و آن، «در راه ماندن» بود.
با گروهی به پس‌ قلعه می‌رفتيم و من چون نيرويی برای اين کار در خود نديدم، زير اولين درختِ ميان راه ماندم. ديگران رفتند و من همان‌ جا بساطم را پهن کردم چيزی نگذشت که چندتا از رفته‌ها هم بازماندند و برگشتند و به اين ترتيب، «وسطِ راه ماندن» رايج‌تر شد. آقای « نادرپور» می‌نويسد:
در قطعه‌ی « بت‌پرست» که بعدها، خيلی پس از شهريور1320 در پاريس سروده کوشش به‌ هم آميختن چند وزن گوناگون را در يک شعر، سامان بخشيده است:
نغمه‌ی چنگم در اين بزم ار نيامد دلپذير
ای اميد جان، بر من ببخشای اين گُنه بر من مگير
می‌زدم انگشت چون بر تار چنگ
نغمه‌ها می‌ريخت نغز و رنگ رنگ
 
می‌شدم در راه
دل ز شوقت مست
پايم از جا شد
چنگِ من بشکست
چون بيازيدم
سويش اينجا دست
از رگِ هر تار
ناله‌يی برجست
ناله‌يی دلسوز جای نغمه‌های دلپذير
ای اميد جان، ببخشای اين گُنه من مگير
بی‌تعارف بودن و فاش‌گويی‌ من هميشه برايم عواقبِ خطرناکی داشته است. زيرا بدبختانه در کشور ما انتقاد را با وسایل ديگری جواب می‌دهند. مثلاً اگر شما کارمندِ دارايی هستيد و ارزش ادبی‌ رمانی را که يکی از مردم ذی‌نفوذ نوشته باشد انکار کنيد، احتمال اين هست که دو ماه بعد، به دليلی منتظر خدمت بشويد. به هر حال من با اين که هيچ نوع شغل دولتی ندارم با وحشت و استخوان‌لرزه‌ی صددرصد بدون علتی بايد بگويم که هرچند آنچه آقای نادرپور درباره‌ی دکتر خانلری نوشته تعارف نيست و فی‌الواقع از اعتقادِ او آب می‌خورد، اما آقای خانلری که يکی از بهترين نثرنويسان و اديبان ماست شاعر خوبی نيست و بلکه از دشمنان بزرگِ شعر فارسی است و مجله‌ی او گواهِ روشنی بر اين ادعاست. «بت‌پرست» او نيز که آقای نادرپور با بذل و بخشش بی‌انصافانه‌یی می‌نويسد «کوشش به‌ هم آميختن چند وزن گوناگون را در يک شعر سامان بخشيده» از پوک‌ترين و بی‌مزه‌ترين مدارک برای اثباتِ «سقوطِ کفه‌ی محافظه‌کاران ادبی‌ معاصر است.» ولی انکار نمی‌کنم که اگر آقای عباس شاپوری استادِ مسلم موسيقی‌ معاصر! برای اين قطعه آهنگی بسازد، ممکن است تصنيفِ خوبی از آب درآيد.
آرزو دارم که «انتقادی عملی» بر اين انتقادِ ادبی به عمل نيايد. تا من بتوانم هفته‌ی ديگر بحثِ خود را درباره‌ی کتابِ آقای نادرپور دنبال کنم.
 
( احمد شاملو، مجله‌ی آشنا، شماره‌ی 9و10و12، سال 1337.)

به نام شاملو

عجیب نیست متنی را به نام دیگری منتشر کردن در این دیار. چندی‌ست متنی منتسب به احمد شاملو با محتوای «من ایرانی نیستم چون...» منتشر شده است و دوستدارانش نگران مانده‌اند که این حرف‌ها راست هستند یا دروغ. بی‌شک دروغ‌اند و نمی‌توانند زاییده‌ی ذهن شاملوی شاعر باشند. سایت رسمی احمد شاملو از دوستانی که در چنین شرایطی وسواس به خرج می‌دهند ممنون است و مصرانه می‌خواهد پرسش‌هایی از این دست در همین سایت مطرح شود برای رفع ابهام. برای تطابق می‌توانید متن نوشته را در کامنت‌ها ببینید.

با تشکر،
سایت رسمی احمد شاملو.

همزمانی محتوا